भारतामध्ये माता व नवजात बालकांच्या आरोग्यावर होणाऱ्या धोरणात्मक चर्चांचा केंद्रबिंदू प्रामुख्याने संस्थात्मक प्रसूती, लसीकरण कार्यक्रम आणि आरोग्यसेवा पायाभूत सुविधांभोवती फिरताना दिसतो. मात्र नवजात शिशूच्या आयुष्यातील सर्वात पहिली आणि सर्वाधिक प्रभावी आरोग्य संरक्षणाची प्रक्रिया कोणत्याही रुग्णालयीन उपकरणांशिवाय, जन्मानंतरच्या पहिल्या काही तासांतच सुरू होते. ही प्रक्रिया म्हणजे आईच्या शरीरातून निर्माण होणारे कोलोस्ट्रम. तरीही, वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध असलेल्या या नैसर्गिक देणगीकडे सामाजिक गैरसमज, परंपरागत अंधश्रद्धा आणि दुर्लक्षामुळे आजही पुरेसे गांभीर्याने पाहिले जात नाही.
कोलोस्ट्रम हे प्रसूतीनंतर पहिल्या दोन ते तीन दिवसांत तयार होणारे दाट, पिवळसर रंगाचे पहिले दूध आहे. त्याचे प्रमाण कमी असले तरी त्यातील पोषणमूल्ये आणि रोगप्रतिकारक घटक अत्यंत उच्च दर्जाचे असतात. नवजात बाळाची पचनसंस्था आणि रोगप्रतिकारक शक्ती अत्यंत नाजूक असते. कोलोस्ट्रमची रचना ही नेमकी या गरजांनुसारच झालेली आहे. बाळाच्या पोटाची सुरुवातीची क्षमता मर्यादित असल्याने कोलोस्ट्रमचे कमी प्रमाण ही कमतरता नसून नैसर्गिक जुळवणी आहे. या जैविक वास्तवाकडे दुर्लक्ष करून कोलोस्ट्रम अपुरे असल्याचा समज निर्माण होणे ही गंभीर चूक आहे.
आरोग्यशास्त्रीय दृष्टीने कोलोस्ट्रमला नवजात शिशूची पहिली नैसर्गिक लस म्हटले जाते. यात मोठ्या प्रमाणात प्रतिपिंडे असतात, जी बाळाला जन्मानंतर लगेच होऊ शकणाऱ्या संसर्गांपासून संरक्षण देतात. भारतासारख्या देशात, जिथे नवजात संसर्ग अजूनही बालमृत्यूचे महत्त्वाचे कारण आहे, तिथे कोलोस्ट्रमचे महत्त्व अधिक वाढते. हे दूध बाळाच्या आतड्यांवर संरक्षणात्मक आवरण तयार करून घातक जंतू शरीरात प्रवेश करू नयेत याची खबरदारी घेते.
तरीही अनेक भागांमध्ये कोलोस्ट्रम अशुद्ध, जड किंवा बाळासाठी हानिकारक असल्याची समजूत आजही आढळते. त्यामुळे पहिल्या दुधाला फेकून देणे आणि बाळाला मध, साखरेचे पाणी किंवा जनावरांचे दूध देण्यासारख्या प्रथा अजूनही सुरू आहेत. या प्रथा केवळ वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीच्या नाहीत, तर त्या बाळाच्या आरोग्याला थेट धोका निर्माण करणाऱ्या आहेत. अशा प्री-लॅक्टियल आहारामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो आणि बाळ कोलोस्ट्रमच्या अमूल्य संरक्षणापासून वंचित राहते.
कोलोस्ट्रम न मिळाल्याचे दुष्परिणाम तात्काळ आणि दीर्घकालीन स्वरूपाचे असतात. जन्मानंतरच्या पहिल्या तासांत कोलोस्ट्रम न मिळाल्यास बाळामध्ये रक्तातील साखरेची पातळी कमी होणे, पचनाचे त्रास आणि संसर्गाची शक्यता वाढते. कोलोस्ट्रम बाळाच्या पहिल्या शौच प्रक्रियेला चालना देते, ज्यामुळे कावीळ होण्याचा धोका कमी होतो. दीर्घकाळात, उशिरा सुरू झालेले स्तनपान अनन्य स्तनपानाच्या सवयींवर परिणाम करते आणि बाळाच्या एकूण पोषणावर त्याचा नकारात्मक प्रभाव पडतो.
धोरणात्मक पातळीवर भारताने कोलोस्ट्रम व लवकर स्तनपानाचे महत्त्व मान्य केले आहे. राष्ट्रीय आरोग्य मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार जन्मानंतर एका तासाच्या आत स्तनपान सुरू करणे आवश्यक आहे आणि कोलोस्ट्रम कधीही फेकून देऊ नये, असे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. सार्वजनिक आरोग्य योजनांमुळे संस्थात्मक प्रसूती वाढल्या असल्या तरी प्रत्यक्ष अंमलबजावणीत अजूनही एकसमानता दिसून येत नाही.
या दरीसाठी आरोग्य कर्मचाऱ्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. डॉक्टर, परिचारिका आणि दाई या प्रसूतीनंतर आई व कुटुंबासाठी विश्वासार्ह मार्गदर्शक असतात. त्यांनी ठामपणे कोलोस्ट्रम पाजण्याचे महत्त्व समजावून सांगितल्यास आणि कुटुंबातील विरोधाला वैज्ञानिक माहितीच्या आधारे उत्तर दिल्यास सकारात्मक बदल घडून येतो. मात्र अपुरे प्रशिक्षण, कामाचा ताण किंवा उदासीनता यामुळे अनेक ठिकाणी चुकीच्या प्रथा तसेच सुरू राहतात.
कोलोस्ट्रमचा प्रश्न केवळ वैद्यकीय नसून सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेशीही संबंधित आहे. अनेक घरांमध्ये बाळाच्या आहाराबाबतचे निर्णय आई स्वतः घेऊ शकत नाही. वडीलधारी व्यक्तींच्या परंपरागत समजुती वैद्यकीय सल्ल्यावर मात करतात. त्यामुळे केवळ मातांपर्यंत संदेश मर्यादित न ठेवता कुटुंब आणि समाजालाही या प्रक्रियेत सहभागी करणे आवश्यक आहे.
जनजागृती मोहिमांमध्ये लसीकरण आणि पूरक आहारावर भर दिला जातो, मात्र कोलोस्ट्रमबाबत सातत्यपूर्ण आणि ठोस संवादाचा अभाव दिसतो. कोलोस्ट्रमला स्तनपानाचा एक छोटा भाग समजण्याऐवजी नवजात आरोग्याची पायाभरणी म्हणून मांडण्याची गरज आहे. स्थानिक भाषा आणि सांस्कृतिक संदर्भ वापरून गैरसमज दूर करण्यासाठी प्रभावी संवाद धोरण आवश्यक आहे.
आर्थिक दृष्टीनेही कोलोस्ट्रम हा अत्यंत किफायतशीर सार्वजनिक आरोग्य उपाय आहे. तो मोफत, सहज उपलब्ध आणि त्वरित परिणामकारक आहे. नवजात संसर्ग कमी झाल्यास आरोग्य व्यवस्थेवरील ताण कमी होईल आणि कुटुंबांचा वैद्यकीय खर्चही घटेल. मर्यादित संसाधनांच्या परिस्थितीत अशा उच्च प्रभावी उपायांना प्राधान्य देणे अपरिहार्य आहे.
सिझेरियन प्रसूतींचे वाढते प्रमाणही या विषयात नवे आव्हान निर्माण करते. शस्त्रक्रियेनंतर आई व बाळाचा संपर्क उशिरा झाल्यास स्तनपान सुरू होण्यास विलंब होतो. रुग्णालयांनी अशा परिस्थितीतही त्वचा-स्पर्श आणि कोलोस्ट्रम पाजण्याची प्रक्रिया अबाधित राहील, याची जबाबदारी घ्यावी लागेल.
खासगी आरोग्य क्षेत्राची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. सार्वजनिक क्षेत्रात मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन तुलनेने अधिक दिसते, तर खासगी संस्थांमध्ये पद्धतींमध्ये विविधता आढळते. गुणवत्तेच्या निकषांद्वारे आणि व्यावसायिक जबाबदारीच्या चौकटीत प्रारंभिक स्तनपानाला सर्वत्र अनिवार्य करणे आवश्यक आहे.
कोलोस्ट्रम हे केवळ पोषणाचे साधन नसून नैसर्गिक प्रक्रिया आणि वैज्ञानिक ज्ञान यांचा संगम दर्शवणारे प्रतीक आहे. ते हे अधोरेखित करते की प्रभावी आरोग्यसेवा केवळ तंत्रज्ञानावर नव्हे, तर योग्य वेळी योग्य पद्धतींच्या स्वीकारावरही अवलंबून असते.
अखेर, कोलोस्ट्रमचा स्वीकार आणि प्रसार हा प्रशासनिक इच्छाशक्ती आणि सामाजिक बदलाचा विषय आहे. धोरण, आरोग्य यंत्रणा आणि समाज यांच्यात समन्वय नसेल, तर हे उद्दिष्ट पूर्ण होणार नाही. प्रत्येक नवजात बाळाला जन्माच्या पहिल्या तासात ही पहिली नैसर्गिक लस मिळणे हे केवळ आरोग्य सुधारण्याचे नव्हे, तर सार्वजनिक आरोग्याबाबतच्या आपल्या सामूहिक परिपक्वतेचेही द्योतक ठरेल.
कोलोस्ट्रम: पहिली नैसर्गिक लस
