अंतराळ तंत्रज्ञान आणि रस्त्यांवरील खड्डे: एक तांत्रिक विसंगती
भारताच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासात अंतराळ तंत्रज्ञानाचा वापर केल्याच्या सरकारी दाव्यांकडे जेव्हा आपण एक विश्लेषक म्हणून पाहतो, तेव्हा त्यात धोरणात्मक आधुनिकतेपेक्षा ‘डोळ्यात धूळफेक’ अधिक जाणवते. पंतप्रधान जेव्हा रस्ते बांधणीत उपग्रह तंत्रज्ञान, फोटोग्राफी आणि मॉनिटरिंगचा गौरवपूर्ण उल्लेख करतात, तेव्हा सामान्यांच्या मनात एक हाय-टेक क्रांतीची अपेक्षा निर्माण होते. मात्र, प्रत्यक्षात रस्ते आणि तंत्रज्ञानाचा हा दावा आणि पावसाळ्यानंतर उघड्या पडणाऱ्या ‘घटिया’ रस्त्यांचा अनुभव यात एक मोठी तांत्रिक दरी आहे. तंत्रज्ञानाच्या नावाने केली जाणारी ही केवळ एक भुलथापा ठरत असून, सर्वसामान्यांचा प्रवासाचा अनुभव इतका क्लेशदायक असताना हे तंत्रज्ञान नेमके कुठे हरवते, असा प्रश्न विचारणे आता अपरिहार्य झाले आहे. आकाशातील उपग्रह आणि जमिनीवरील खड्डे यांचा हा विरोधाभास केवळ नियोजनातील त्रुटी नसून, तंत्रज्ञानाच्या नावाखाली प्रत्यक्ष वास्तवापासून जनतेचे लक्ष भरकटवण्याचा एक प्रकारचा प्रचार आहे.
अंतराळ तंत्रज्ञानाची व्याप्ती नेमकी कशात आहे, हे तांत्रिकदृष्ट्या समजून घेतल्यास यातील गोंधळ दूर होऊ शकतो. रस्ते बांधणीच्या टप्प्यावर उपग्रहांचा वापर प्रामुख्याने ‘फोटोग्राफी’, ‘मॉनिटरिंग’ आणि ‘मॅपिंग’ यांसारख्या प्रक्रिया राबवण्यासाठी केला जातो. जगातील बहुतेक प्रगत सरकारे हायवे बांधताना त्यांच्या स्पेस एजन्सीकडून अलाइनमेंट, डोंगराळ भाग, नद्या आणि जंगलांचा अचूक डेटा मिळवण्यासाठी मदत घेतात. बांधकामाच्या दरम्यान ड्रोनद्वारे प्रगती तपासणे किंवा सॅटेलाइट डेटावरून रस्त्याचा आराखडा तयार करणे, ही काही आजच्या काळातील नवीन गोष्ट नाही; तर तो जगभरातील आधुनिक नियोजनाचा एक प्राथमिक भाग आहे. मात्र, हे तंत्रज्ञान केवळ ‘वरवरची’ देखरेख करण्यासाठी मर्यादित आहे. आकाशातून मिळणारा हा डेटा जमिनीवर रस्ता प्रत्यक्ष तयार करताना होणाऱ्या गंभीर चुका किंवा भ्रष्टाचाराला रोखण्यासाठी पूर्णपणे अपुरा ठरताना दिसत आहे.
रस्त्यांच्या या दुर्दशेचे खरे आणि तांत्रिक कारण आकाशात नसून जमिनीच्या थरांमध्ये दडलेले आहे. कोणत्याही रस्त्याचे दीर्घायुष्य हे प्रामुख्याने दोनच घटकांवर अवलंबून असते: प्रभावी ड्रेनेज सिस्टीम आणि बांधकामाच्या साहित्याचा दर्जा. जेव्हा भ्रष्ट कारभारामुळे आणि कंत्राटदारांच्या नफेखोरीमुळे ‘थर्ड क्लास’ दर्जाचे मटेरियल वापरले जाते, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम रस्त्याच्या अंतर्गत रचनेवर होतो. खराब ड्रेनेज सिस्टीममुळे पावसाचे पाणी जेव्हा रस्त्याच्या बिटुमेन (Bitumen) आणि सॉईल बेस (Soil Base) सारख्या महत्त्वाच्या थरांमध्ये शिरते, तेव्हा ते हे थर आतून पोखरून काढते. निकृष्ट साहित्यामुळे हे स्तर कमकुवत आणि पोकळ होतात आणि जेव्हा अशा रस्त्यांवरून अवजड वाहने आणि ट्रक धावतात, तेव्हा त्यांच्या प्रचंड भारामुळे हे थर विस्थापित होतात आणि रस्त्यांवर मोठमोठे खड्डे तयार होतात. जोपर्यंत जमिनीवर वापरले जाणारे साहित्य सुधारत नाही आणि पाण्याचा निचरा करण्याची योग्य व्यवस्था होत नाही, तोपर्यंत अंतराळ तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ निरुपयोगी आणि देखावा ठरतो.
या संपूर्ण विश्लेषणातून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, उपग्रहाचा कॅमेरा रस्त्याखाली वापरलेले निकृष्ट सिमेंट किंवा कंत्राटदाराने चोरलेले बिटुमेन कधीच पाहू शकत नाही. अंतराळ तंत्रज्ञान हे केवळ ‘प्लॅनिंग’ च्या कागदावर आणि मॉनिटरिंगच्या पडद्यावर चमकणारे साधन आहे, पण ‘ग्राऊंड लेव्हल’ वर परिस्थिती बदलण्याचे सामर्थ्य त्यात नाही. जगभरातील देश नियोजनासाठी सॅटेलाइट डेटाचा वापर करतातच, पण रस्त्याची मजबूती ही शेवटी जमिनीवर वापरल्या जाणाऱ्या मालाच्या गुणवत्तेवरच ठरते. तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपण डोंगराचा किंवा अलाइनमेंटचा अचूक नकाशा मिळवू शकतो, पण जमिनीवर होणारा भ्रष्टाचार आणि निकृष्ट कामाची वृत्ती यावर हे तंत्रज्ञान उतारा ठरू शकत नाही. थोडक्यात, तंत्रज्ञान हे भ्रष्टाचारावर पर्याय असू शकत नाही. जोपर्यंत प्रत्यक्ष अंमलबजावणीत पारदर्शकता आणि साहित्याच्या दर्जाचा आग्रह धरला जात नाही, तोपर्यंत आकाशातील तंत्रज्ञान आणि जमिनीवरील खड्डे यांच्यातील ही विसंगती कायम राहणार आहे.