नवीन पालकांच्या आयुष्यात मग ते विशीतील तरुण असोत वा चाळीशीतील अनुभवी जोडपे, बाळ येणे हा आनंद आणि जबाबदारी अशा दोन्ही भावनांच्या मिश्रणाचा काळ असतो. बाळ जन्माला आल्यानंतर आई एका संवेदनशील स्थितीत असताना समाजात अनेकदा ‘पुरेसे दूध येत नाही’ असा नकारात्मक सूर लावला जातो. मात्र, वैद्यकीय विज्ञानानुसार नवजात बाळाच्या पोटाची क्षमता सुरुवातीला केवळ ५ ते ७ मिली असते. निसर्गाचे ‘डिमांड आणि सप्लाय’ चक्र इतके अचूक आहे की, आईच्या शरीरात सुरुवातीला तितकेच दूध तयार होते जेवढी बाळाची गरज असते. फॉर्म्युला मिल्क हे आईच्या दुधाला पूर्णपणे समांतर असू शकत नाही, कारण आईच्या दुधातील वेसिन रेशो आणि नैसर्गिक साखर (लॅक्टोज) ही केवळ बाळाच्या पचनक्षमतेनुसारच तयार झालेली असते. फॉर्म्युला मिल्क केवळ ‘गॅलक्टोसेमिया’ सारख्या दुर्मिळ आजारात किंवा डॉक्टरांनी सुचवलेल्या अपवादात्मक स्थितीतच वापरावे. बाळाला योग्य प्रकारे ‘लॅच’ करणे म्हणजे दूध ओढण्यासाठी योग्य स्थितीत पकडणे ही एक कला आहे, जी शिकण्यासाठी आईला थोडा वेळ लागू शकतो. या काळात पालकांनी मानसिक दडपण न घेता स्तनपानावर भर दिल्यास बाळाची वाढ नैसर्गिकरीत्या उत्तम होते.
बाळाचा शारीरिक विकास होत असताना ‘हंगर स्ट्राईक’ ही संकल्पना पालकांसाठी चिंताजनक ठरू शकते. नऊ ते दहा महिन्यांचे बाळ जेव्हा अचानक अन्न नाकारते, तेव्हा पालकांनी पॅनिक न होता त्यामागील शास्त्रीय कारणे समजून घेणे गरजेचे आहे. या वयात बाळाच्या मेंदूमध्ये नवीन कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी प्रचंड हालचाल सुरू असते, ज्याचा परिणाम त्याच्या खाण्यावर होतो. अनेकदा ‘दात येत आहेत’ असे गृहीत धरून दुर्लक्ष केले जाते, परंतु बाळाच्या तोंडात ‘ओरल थ्रश’ म्हणजेच बुरशीचा पांढरा थर आलेला असू शकतो, जो बाळासाठी वेदनादायी असतो. अशा वेळी केवळ घरगुती उपायांवर विसंबून न राहता वैद्यकीय निदान महत्त्वाचे ठरते. पालकांनी ‘रिस्क साइन्स’ ओळखायला हवे; जर बाळाची हालचाल मंदावली असेल, श्वासाचा वेग वाढला असेल, छातीत खड्डा पडत असेल किंवा ओठ निळसर पडत असतील, तर तातडीने तज्ज्ञांची मदत घेणे अनिवार्य आहे. वैद्यकीय गुंतागुंत ओळखून वेळीच उपचार केल्यास बाळाला पुढील धोक्यांपासून वाचवता येते.
भारतात पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या काही पारंपारिक प्रथा आजच्या आधुनिक वैद्यकशास्त्राच्या निकषांवर अत्यंत घातक सिद्ध होत आहेत. बाळाच्या अंगावरचे केस काढण्यासाठी कणकेच्या पिठाने किंवा उटण्याने घासल्यामुळे बाळाच्या नाजूक त्वचेवरील नैसर्गिक ओलावा कमी होऊन तिथे जखमा किंवा पू (Pus) होऊ शकतो. डोळ्यांत काजळ लावल्यामुळे त्यातील ‘लेड’ (शिसे) सारख्या घटकांमुळे संसर्ग होण्याचा किंवा अश्रू वाहून नेणारी नलिका ब्लॉक होण्याचा धोका असतो. सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे सर्दी होऊ नये म्हणून कानात तेल टाकण्याची प्रथा; हे तेल कानाद्वारे फुफ्फुसात उतरल्यास ‘केमिकल निमोनायटीस’ निर्माण होऊन बाळाला व्हेंटिलेटरवर ठेवण्याची पाळी येऊ शकते. तसेच, ‘घुटी’ देण्याच्या प्रथेमध्ये सहाणेवर उगाळल्या जाणाऱ्या घटकांवर बसलेली बुरशी बाळाच्या पोटात गेल्यामुळे त्याला रक्तयुक्त जुलाब (शौचातून रक्त पडणे) होऊ शकतात. जायफळाचे उदाहरण घ्यायचे झाले, तर ज्याच्या प्रभावाने ६० किलोचा प्रौढ माणूस सुस्त होऊ शकतो, ते तीन किलोच्या नाजूक बाळाला सुस्त करण्यासाठी देणे हा एक प्रकारे त्याच्या आरोग्याशी खेळ आहे. आपल्याला बाळाला सुस्त नाही, तर सजग आणि क्रियाशील बनवायचे आहे.
रोगांशी लढा देण्यासाठी लसीकरण हे पालकांनी आपल्या मुलाला दिलेले सर्वोत्तम सुरक्षा कवच आहे. १९२१ मध्ये भारतात एक वर्षाखालील मुलांचा मृत्यूदर (इन्फंट मोर्टलिटी रेट) प्रति हजारी १२६ होता, जो २०२३ मध्ये २४ वर आला आहे; तर पाच वर्षांखालील मृत्यूदर २३० वरून २८ वर खाली आणण्यात लसीकरणाचा सिंहाचा वाटा आहे. लस ही मुळात मृत किंवा कमकुवत जिवाणूंच्या माध्यमातून शरीराला प्रत्यक्ष रोगाशी लढण्यासाठी दिलेले ‘ट्रेनिंग’ असते. सरकारी आणि खाजगी दवाखान्यांमधील लसींमध्ये मुख्य फरक ‘तंत्रज्ञानाचा’ असतो. खाजगी रुग्णालयात मिळणाऱ्या ‘एसेल्युलर परटुसिस’ (Acellular Pertussis) लसीमुळे बाळाला ताप येण्याचे किंवा पाय सुजण्याचे प्रमाण अत्यल्प असते, कारण त्यामध्ये पूर्ण जिवाण्याऐवजी केवळ महत्त्वाचे घटक वापरलेले असतात. फ्लू, टायफॉइड आणि गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्न्सर रोखणारी एचपीव्ही लस यांसारख्या अतिरिक्त लसींचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. महागड्या वाढदिवसाच्या पार्ट्या किंवा ब्रँडेड वस्तूंवर खर्च करण्यापेक्षा मुलांच्या आरोग्याला प्राधान्य देणे (Prioritizing Health) हीच खरी सुजाण पालकाची ओळख आहे.
आधुनिक जीवनशैलीने आपल्यासमोर ‘लठ्ठपणा’ (Obesity) हे एक भीषण संकट उभे केले आहे. एका अंदाजानुसार २०५० पर्यंत सुमारे ४५ कोटी (४५० दशलक्ष) भारतीय लठ्ठपणाचे बळी असतील आणि ही आजची लहान मुलेच उद्याची ती पिढी असणार आहे. पालकांनी बाळाच्या आहारात साखर, गूळ किंवा मध वापरणे टाळले पाहिजे, कारण त्या केवळ ‘एमटी कॅलरीज’ आहेत ज्यातून कोणतेही पोषण मिळत नाही. प्लास्टिकच्या बाटल्या किंवा चोखण्या वापरताना त्यातील ‘बिसफिनॉल ए’ (BPA) हे केमिकल हॉर्मोन डिसरप्टर म्हणून कार्य करते, जे मुलांच्या भविष्यातील विकासासाठी बाधक ठरते. ‘डिस्ट्रॅक्टेड इटिंग’ म्हणजेच मोबाईल बघत जेवण्याच्या सवयीमुळे मेंदूला जेवल्याचा सिग्नल मिळत नाही आणि पाचक रसांचे उत्सर्जन योग्य प्रकारे होत नाही. स्क्रीन टाइमचा थेट परिणाम मुलांच्या ‘प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स’वर होतो, ज्यामुळे त्यांची निर्णयक्षमता बाधित होऊन मुलांमध्ये चिडचिडेपणा किंवा ‘टँड्रम्स’ वाढतात. पालकांनी स्वतः मुलांसमोर रोल मॉडेल बनून मोबाईलचा वापर मर्यादित ठेवणे हाच यावरचा सर्वोत्तम उपाय आहे.
बाळाच्या सर्वांगीण विकासासाठी निसर्गाच्या चक्राचे पालन करणे आवश्यक आहे. निसर्गाने हिवाळ्यात आवळा दिला आहे कारण त्यात व्हिटॅमिन सीचा भरपूर साठा असतो, तर उन्हाळ्यात आंबा दिला आहे कारण तो पाण्याचा नैसर्गिक स्त्रोत आणि ऊर्जेचा उत्तम पुरवठादार आहे. मुलांच्या रोगप्रतिकार शक्तीसाठी ९ ते १२ तासांची शांत झोप आणि दररोज किमान ६० मिनिटांचा मोकळा मैदानी खेळ अनिवार्य आहे. सध्याच्या काळात पालकांनी मुलांचे वेळापत्रक ट्युशन आणि अभ्यासाने इतके गच्च भरले आहे की, त्यांच्या मेंदूतील नैसर्गिक निर्मिती प्रक्रियेला वाव मिळत नाही. मुलांच्या मेंदूमध्ये प्रति सेकंदाला ७०० कनेक्शन्स तयार होत असतात, पण हे केवळ ‘फ्री प्ले’ आणि कल्पकतेच्या माध्यमातूनच शक्य आहे. पालकांनी मुलांना ‘ओव्हर प्रोटेक्टिव्ह’ करण्याऐवजी त्यांना मोकळ्या वातावरणात, मातीत खेळू दिले पाहिजे, जेणेकरून त्यांची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती सक्षम होईल. मुलांशी साधलेला निखळ संवाद, त्यांच्या भावनिक गरजांची पूर्तता आणि अति-नियोजनापेक्षा त्यांच्या मूळ विकासावर दिलेला भर हीच एका निरोगी पिढीच्या निर्मितीची गुरुकिल्ली ठरेल.