भारत आणि फ्रान्स यांचे संबंध केवळ औपचारिक कूटनीतीपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत; ते बदलत्या विश्वराजकारणाच्या पार्श्वभूमीवर धोरणात्मक भागीदारीच्या नव्या स्वरूपात विकसित झाले आहेत. बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेच्या दिशेने होत असलेल्या प्रवासात भारत-फ्रान्स संबंधांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पारंपरिक महासत्तांच्या छायेत न राहता स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण, तंत्रज्ञानातील सहकार्य, संरक्षण क्षेत्रातील भागीदारी आणि जागतिक प्रश्नांवर समान दृष्टिकोन या आधारांवर उभी राहिलेली ही मैत्री आज अधिक स्थिर आणि परिपक्व दिसते. जागतिक अस्थिरता, प्रादेशिक संघर्ष, आर्थिक पुनर्रचना आणि तांत्रिक स्पर्धा या सर्व घटकांच्या छेदनबिंदूवर ही भागीदारी आकार घेत आहे.
तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात युरोपसमोरील आव्हाने आणि आशिया-अमेरिका केंद्रित तांत्रिक वर्चस्व यावर फ्रान्समध्येही चिंतन सुरू आहे. युरोपमध्ये संशोधनाची परंपरा, उच्च शिक्षणसंस्था आणि वैज्ञानिक कौशल्य यांची कमतरता नाही; मात्र जागतिक स्तरावरील उद्योगनिर्मितीमध्ये प्रमाण, भांडवल आणि जोखमीची तयारी या बाबी निर्णायक ठरतात. या पार्श्वभूमीवर डिजिटल सार्वभौमत्व, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा पायाभूत सुविधा आणि क्वांटम तंत्रज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांत स्वतंत्र क्षमता निर्माण करण्याचा फ्रान्सचा प्रयत्न दिसतो. भारताने डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा उभारून केलेली झेप ही जगासाठी अभ्यासाचा विषय ठरली आहे. या अनुभवांचा परस्पर आदान-प्रदान हा केवळ तांत्रिक सहकार्य नसून आर्थिक विकास, सामाजिक समावेशन आणि प्रशासनिक पारदर्शकता यांना बळ देणारा ठरू शकतो.
संरक्षण आणि सुरक्षाविषयक सहकार्य हे या संबंधांचे दुसरे महत्त्वाचे स्तंभ आहे. इंडो-पॅसिफिक प्रदेशातील सामरिक समतोल, समुद्री सुरक्षा, दहशतवादविरोधी प्रयत्न आणि संरक्षण तंत्रज्ञानातील सहउत्पादन या क्षेत्रांत दोन्ही देशांनी सातत्यपूर्ण संवाद ठेवला आहे. बदलत्या जागतिक व्यवस्थेत कोणत्याही एकाच शक्तिकेंद्रावर अवलंबून न राहता विविध भागीदारी विकसित करण्याची गरज अधिक ठळक झाली आहे. या दृष्टीने ‘रणनीतिक स्वायत्तता’ ही संकल्पना भारत आणि फ्रान्स दोघांसाठीही महत्त्वाची आहे. मैत्री म्हणजे अवलंबित्व नव्हे, तर परस्पर सन्मान आणि स्वनिर्णयक्षमतेचा स्वीकार ही भूमिका या भागीदारीत स्पष्ट दिसते.
आर्थिक सहकार्याच्या क्षेत्रातही व्यापक संधी उपलब्ध आहेत. व्यापार, गुंतवणूक, हरित ऊर्जा, पायाभूत सुविधा, नागरी विमानवाहतूक, अवकाश संशोधन आणि सागरी अर्थव्यवस्था या क्षेत्रांत दोन्ही देशांमध्ये परस्परपूरकता आहे. युरोपियन बाजारपेठेचा प्रवेशद्वार म्हणून फ्रान्स आणि आशियातील उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थेचे केंद्र म्हणून भारत यांची भूमिका परस्पर हितसंबंध वाढवू शकते. तथापि, जागतिक पुरवठा साखळीतील बदल, चलनविषयक अस्थिरता आणि संरक्षणवादाची प्रवृत्ती या घटकांचा विचार करूनच दीर्घकालीन धोरण आखावे लागेल.
बहुध्रुवीय जगाच्या चर्चेत एक महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे आंतरराष्ट्रीय नियमावली, लोकशाही मूल्ये आणि परस्पर आदर यांचे भवितव्य. जागतिक पातळीवर वाढत्या संघर्षांच्या आणि तणावांच्या पार्श्वभूमीवर नियमाधारित व्यवस्थेचे संरक्षण करणे ही सर्व जबाबदार राष्ट्रांची सामूहिक जबाबदारी आहे. भारत आणि फ्रान्स यांनी विविध बहुपक्षीय मंचांवर सहकार्य करताना पर्यावरणीय जबाबदारी, हवामान बदल, सौर ऊर्जा आणि शाश्वत विकास यांसारख्या विषयांवरही समान भूमिका घेतली आहे. यामुळे ही भागीदारी केवळ द्विपक्षीय न राहता जागतिक सार्वजनिक हिताशी जोडली जाते.
भारत-फ्रान्स संबंधांचा पुढील प्रवास हा केवळ करारांवर अवलंबून नसून समाज ते समाज संवाद, शैक्षणिक देवाणघेवाण, सांस्कृतिक आदान-प्रदान आणि युवकांच्या सहभागावरही अवलंबून असेल. उच्च शिक्षण, संशोधन आणि नवोपक्रम या क्षेत्रांत परस्पर सहकार्य वाढल्यास दीर्घकालीन बौद्धिक आणि औद्योगिक पाया अधिक मजबूत होईल. बहुभाषिकता, सांस्कृतिक वैविध्य आणि सर्जनशीलतेचा सन्मान ही दोन्ही समाजांची वैशिष्ट्ये आहेत; त्यातूनच दीर्घकालीन विश्वास निर्माण होतो.
आजच्या जागतिक परिस्थितीत भारत-फ्रान्स संबंध हे केवळ दोन देशांतील मैत्रीचे उदाहरण नसून बदलत्या शक्तिसंतुलनात स्वतंत्र भूमिका घडवण्याच्या प्रयत्नांचे प्रतीक आहेत. परस्पर सन्मान, स्वायत्तता आणि सहकार्य या तत्त्वांवर उभी राहिलेली ही भागीदारी भविष्यातील विश्वराजकारणात संतुलन आणि स्थैर्य निर्माण करण्यास हातभार लावू शकते.
भारत-फ्रान्स संबंध आणि नवे विश्वराजकारण
