अलीकडच्या काळात लाभांश उत्पन्नावर आधारित गुंतवणुकीची चर्चा वाढताना दिसते. दरमहा ठराविक रक्कम मिळावी, आर्थिक स्वातंत्र्य साध्य व्हावे आणि कामापासून काही प्रमाणात मुक्तता मिळावी, अशी अपेक्षा अनेक तरुण गुंतवणूकदार व्यक्त करतात. परंतु लाभांशावर अवलंबून राहून दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षितता मिळवणे कितपत वास्तववादी आहे, हा प्रश्न गांभीर्याने विचारण्यासारखा आहे. अर्थव्यवस्था आणि विकासाच्या दृष्टीने पाहिले तर केवळ टक्केवारीचा आकडा पाहून गुंतवणूक करणे हे अपुरे आणि कधी कधी दिशाभूल करणारे ठरू शकते.
लाभांश दर ३ किंवा ४ टक्के असल्याचे गृहीत धरले तरी महागाईचा दर जर ६ टक्क्यांच्या आसपास असेल, तर वास्तविक परतावा नकारात्मक ठरतो. म्हणजेच कागदावर मिळणारे उत्पन्न प्रत्यक्षात क्रयशक्ती वाढवत नाही, उलट ती कमी करत राहते. दरवर्षी मिळणारी ५०,००० रुपयांची रक्कम काही वर्षांनी त्याच मूल्याची राहणार नाही. त्यामुळे महागाईचा विचार न करता लाभांश उत्पन्नावर जीवन नियोजन करणे हे आर्थिकदृष्ट्या अपुरे नियोजन ठरते. दीर्घकालीन संपत्ती निर्मितीसाठी वास्तविक परतावा सकारात्मक असणे अत्यावश्यक आहे.
याशिवाय करप्रणालीचा परिणामही दुर्लक्षित करता येत नाही. लाभांश उत्पन्नावर कर लागू होतो आणि तो गुंतवणूकदाराच्या करपट्ट्यानुसार आकारला जातो. उच्च करपट्ट्यातील व्यक्तींना मिळणाऱ्या लाभांशाचा लक्षणीय भाग कररूपाने सरकारकडे जातो. स्रोतावर करकपात, त्यानंतर अंतिम करहिशेब, आणि आवश्यक असल्यास आगाऊ कर भरण्याची जबाबदारी — या सर्व गोष्टी मिळून लाभांश उत्पन्नाची वास्तविक रक्कम आणखी कमी होते. त्यामुळे ज्या उत्पन्नाची अपेक्षा दरमहा ठराविक स्वरूपात केली जाते, ते प्रत्यक्षात अनियमित आणि करानंतर कमी असते. लाभांश मासिक स्वरूपात मिळतोच असे नाही; तो अंतरिम किंवा वार्षिक स्वरूपात जाहीर होतो. त्यामुळे त्यावर नियमित पगारासारखा आधार ठेवणे धोकादायक ठरू शकते.
अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने अधिक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे भांडवली वाढ. एखादी कंपनी सातत्याने उच्च लाभांश देत असल्यास, ती नफ्याचा मोठा भाग भागधारकांना परत देत आहे, याचा अर्थ त्या निधीचा पुनर्गुंतवणुकीसाठी मर्यादित वापर होत असण्याची शक्यता असते. संशोधन, तंत्रज्ञान, विस्तार आणि नव्या संधींमध्ये गुंतवणूक न झाल्यास कंपनीची दीर्घकालीन वाढ मर्यादित राहू शकते. परिणामी समभागाच्या किमतीत लक्षणीय वाढ होत नाही. दीर्घकालीन संपत्ती निर्मिती ही केवळ रोख प्रवाहावर नव्हे तर भांडवली वृद्धीवर आधारित असते. संयमाने आणि मूलभूत तत्त्वांवर आधारित गुंतवणूक केल्यास चक्रवाढीचा परिणाम मोठ्या प्रमाणावर दिसून येतो.
गुंतवणूक धोरण ठरविताना अल्पकालीन रोख प्रवाह आणि दीर्घकालीन वाढ यामध्ये संतुलन आवश्यक आहे. केवळ वार्षिक ३ किंवा ४ टक्के लाभांश मिळवण्यापेक्षा, जर १० ते १२ टक्के चक्रवाढ वाढ साध्य होत असेल, तर काही वर्षांत संपत्तीमध्ये मोठी वाढ होते. संयमाचा अभाव आणि त्वरित उत्पन्नाची अपेक्षा यामुळे अनेक गुंतवणूकदार दीर्घकालीन संधी गमावतात. अर्थव्यवस्था आणि विकासाच्या व्यापक संदर्भात पाहता, उत्पादक गुंतवणूक, उद्योगवाढ आणि भांडवली सक्षमीकरण हेच स्थिर आर्थिक प्रगतीचे आधार आहेत.
लाभांश हे गुंतवणुकीचे एक घटक असू शकते, परंतु ते अंतिम ध्येय मानणे योग्य नाही. आर्थिक नियोजन करताना महागाई, कर, रोख प्रवाहाची अनियमितता आणि कंपनीच्या वाढीची क्षमता यांचा सखोल विचार करणे आवश्यक आहे. दीर्घकालीन दृष्टी, संयम आणि सुजाण निर्णयप्रक्रिया यांवरच टिकाऊ आर्थिक स्वातंत्र्य उभे राहू शकते.
गुंतवणूक आणि लाभांशाचा गैरसमज
